Chúng ta từng nghĩ rằng, ngôn ngữ tình yêu của mọi người đều giống nhau: quan tâm, hy sinh, nỗ lực. Vì thế, với người yêu cũ, chúng ta đã lý giải những phản ứng của anh bằng một lăng kính duy nhất: sự âu lo. Một kiểu gắn bó lo âu điển hình, nơi chúng ta vừa yêu vừa lo, vừa cho đi, vừa căng thẳng.
Chúng ta đã yêu trong sự hoang mang, tin rằng mình đã làm hết sức, còn đối phương thì chưa đủ tốt. Trong tình yêu ấy có quá nhiều xét đoán, so sánh và hoài nghi. Nhưng sự thật là, bản thân chúng ta chưa dành thời gian để hiểu đối phương. Chúng ta thường suy diễn những mảnh nhỏ trong các câu chuyện của đối phương kể để tự vẽ cho mình những lối suy nghĩ riêng về đối phương.
Người ta thường nói: hãy yêu một người “cùng tần số”. Nhưng “không cùng tần số” không phải là sự mơ hồ trong tình cảm, mà là một thực tế tâm lý. Chúng ta không cùng xuất phát điểm, không chung hệ quy chiếu của kiến thức và trải nghiệm. Bởi vậy, dù có thương nhau đến đâu, cũng không thể yêu đúng cách theo đúng cách mà người kia mong muốn. Đó là một điều bất khả thi nếu thiếu sự thấu hiểu tận gốc.
Tiềm thức quyết định Tỉnh thức
Nhà Tâm lý học Freud từng phân chia tâm trí con người thành ba tầng: ý thức (conscious), tiền ý thức (preconscious), và vô thức (unconscious). Về sau, khái niệm “tiềm thức” (subconscious) được dùng để chỉ lớp trung gian – nơi chứa đựng ký ức, niềm tin, thói quen và trải nghiệm đã được ghi dấu nhưng không còn hiện hữu rõ rệt trong nhận thức hằng ngày.
• Vô thức: phần tối sâu thẳm, chứa những xung năng bản năng và ký ức bị kìm nén.
• Tiềm thức: nơi cất giữ trải nghiệm, niềm tin, cảm xúc, những điều âm thầm định hình phản ứng, hành vi của ta.
• Ý thức (tỉnh thức): phần rõ ràng, hiện tại, nơi ta có thể lựa chọn, nhận biết và điều chỉnh.
Chính tiềm thức quyết định tỉnh thức. Những gì ta ý thức và lựa chọn hôm nay phần lớn đều được dẫn dắt bởi kho tàng ký ức, niềm tin và trải nghiệm đã hằn sâu từ trước. Muốn thực sự “dò được tần số” của một người, ta không thể chỉ nhìn vào những gì họ đang làm, đang nói ở hiện tại, mà phải dõi ngược về cả hành trình đã hình thành nên họ. Từ tuổi thơ, môi trường nuôi dưỡng, cho đến những biến cố từng để lại dấu ấn.
Lịch sử con người và tần số kết nối
Trong tâm lý học có một ngành khá thú vị là lịch sử phát triển tâm lý loài người (History of Human Development). Ngành này nghiên cứu cách mà hoàn cảnh sống, văn hóa, xã hội và môi trường gia đình trong từng giai đoạn lịch sử đã in dấu lên tâm trí, từ đó định hình cách con người suy nghĩ, cảm nhận, yêu thương và phản ứng trước thế giới.
Điều này cũng có nghĩa: để thật sự hiểu một cá nhân, ta không thể chỉ nhìn vào họ trong hiện tại, mà cần nhìn xuyên qua những lớp trầm tích đã vun bồi nên họ: ký ức tuổi thơ, các mối quan hệ ban đầu, những chuẩn mực xã hội họ lớn lên cùng, những cú sốc tinh thần từng chạm đến. Một con người không chỉ là chính họ, mà còn là tổng hòa của cả bối cảnh lịch sử, văn hóa và gia đình đã nuôi dưỡng họ.
Chúng ta thường nghĩ rằng mình hiểu một người qua những gì họ kể, những việc họ làm, hay những trải nghiệm đã cùng họ đi qua. Nhưng thực ra, tất cả những điều ấy chỉ là phần nổi của một tảng băng chìm. Ta chỉ có thể thật sự “hiểu” và gắn bó khi đủ kiên nhẫn và tinh tế để lắng nhìn sâu hơn. Vào những trải nghiệm thầm lặng, những dấu ấn tiềm thức đã lặng lẽ định hình nên con người họ của ngày hôm nay.
Một người dè dặt trước lời khen có thể đã lớn lên trong một môi trường thiếu sự công nhận. Một người dễ bùng nổ giận dữ có thể đang mang trong mình nỗi sợ bị bỏ rơi. Khi nhận ra những gốc rễ ấy, ta sẽ thôi vội vàng phán xét, không chỉ với đối phương mà cả với chính mình.
Mình luôn tự nhủ: đừng dùng vết thương và lăng kính của riêng mình để mặc định về người khác. Bởi đôi khi, ta không chỉ nhìn sai họ, mà còn nhìn sai chính bản thân. Những lo lắng, mặc cảm, vết thương chưa được chữa lành trong mình có thể khiến ta gán ghép, phóng chiếu và làm sai lệch cách ta cảm nhận tình yêu. Muốn yêu ai đó đúng cách, trước hết ta phải học cách được yêu và hiểu đúng cách. Vừa hiểu chính mình, vừa hiểu cả đối phương.
Tiềm thức quyết định tỉnh thức, hay nói cách khác, để thật sự “tỉnh” trong một mối quan hệ, ta cần mở lòng và đủ rộng lượng để nhìn thấy toàn bộ hành trình hình thành nên một con người. Chỉ khi dám đối diện cả gam sáng lẫn những vùng tối, ta mới có thể sống chân thành và yêu thương trọn vẹn.
Yêu thương, đối với mình, không phải là việc chọn lựa lấy phần đẹp nhất để giữ lại, mà là đủ bao dung để ôm trọn cả câu chuyện đã tạo nên một con người. Là biết ơn cả những vết xước, vì chính chúng đã khắc họa nên những đường nét độc nhất trong tâm hồn người ấy, cũng là những điều khiến ta rung động và cảm thấy thu hút phút ban đầu.
Lẽ dĩ nhiên, khi ta đủ sâu để hiểu một người như thế, ta cũng đang trao cho họ cơ hội để chạm lại vào chính ta, từ những gì tiềm thức của mình đã từng trải. Khi ấy, mối liên kết không còn gói gọn trong hiện tại, mà trở nên bền chặt hơn bởi nó mở ra khả năng đồng hành: cùng chuyển hóa, cùng trưởng thành, cùng trở thành phiên bản tốt đẹp hơn của chính mình trong hành trình chung.
