Dạo gần đây, mình gặp lại một người bạn cũ. “nó” – Giận Dữ. Bạn ấy sôi sục không thèm gõ cửa, chỉ ập đến bất ngờ, như cơn bão đỏ rực. Mạch máu căng phồng, tim đập loạn nhịp, hơi thở dồn dập như muốn xé tung lồng ngực. Trong đầu, bạn ấy gào thét, va đập, nghiền nát mọi ý nghĩ vừa kịp chớm nở. Lý trí mình bị hất văng, quyền kiểm soát biến mất chỉ trong một nhịp, để lại một khoảng tối sâu hun hút.
Thế giới bên trong biến dạng, chật hẹp và bốc lửa. Mọi thứ chỉ còn xoay quanh một sức mạnh thô bạo, trần trụi, muốn nuốt chửng tất cả trước mặt, bất kể đó là ai, và bất kể bản thân mình có thực sự muốn hay không.
Bạn ấy thường tìm đến khi mình bị chê bai, bị phủ nhận, hay bị chỉ trích, hoặc đôi khi chỉ cần mình nghĩ rằng mình đang bị chỉ trích, dù thực tế chưa hẳn là vậy. Cảm giác này dữ dội và choáng ngợp, như thể mình không còn là chính mình. Và cũng chính lúc đó, mình mới thấy cơn giận đáng sợ đến nhường nào: “nó” có thể biến một người hiền lành thành bùng nổ, biến vài lời bình thường thành mồi lửa cho cả một cơn bão…
Bản chất của giận dữ
Cơn giận không chỉ là một trạng thái cảm xúc bùng nổ. Nó là một phản ứng sinh học nguyên thủy, đã được lập trình sẵn trong não bộ để bảo vệ sự sống còn. Khi ta cảm thấy bị đe dọa, vùng amygdala lập tức phát tín hiệu báo động. Adrenaline và cortisol dồn dập tràn vào máu, kích hoạt cơ chế “fight – flight – freeze – fawn” (chiến đấu, bỏ chạy, đóng băng hoặc làm vừa lòng). Cơn giận dữ trong khoảnh khắc ấy chính là năng lượng của “fight”, thứ thôi thúc ta vùng lên, tự vệ, bảo vệ ranh giới của mình.
Nó vốn là đồng minh của sự sinh tồn. Nhưng nếu để “nó” nắm quyền kiểm soát quá lâu, sự bảo vệ dễ biến thành hủy hoại, “nó” sẽ biến thành ngọn lửa thiêu rụi cả ta lẫn những mối quan hệ xung quanh mình.
Khi giận dữ đến từ ký ức
Tuổi thơ mình gắn với sự kìm nén, nơi cảm xúc của một đứa trẻ thường bị gạt bỏ bởi quyền lực của ngôn từ, nhường chỗ cho những “việc quan trọng” trong thế giới người lớn. Những lời như “có gì đâu mà khóc”, “im đi, trẻ con biết gì” vô tình dạy mình rằng cảm xúc là thứ phiền phức, không đáng được lắng nghe. Thế nên, khi “nó” – cơn giận xuất hiện, phản xạ đầu tiên của mình luôn là kìm nén. Vì mình sợ sẽ trở nên xấu xí trong mắt người khác, sợ bị ghét bỏ vì không ngoan.
Còn nếu một lần nào đó mình lỡ để “nó” trào ra, bùng phát thành lời nói hoặc hành động, thì ngay sau đó, chính mình lại quay sang căm ghét bản thân. Trong mắt mình, mình đã trở thành kẻ đáng ghét y hệt hình bóng ngày xưa mình từng sợ hãi. Và thế là vòng lặp tự chỉ trích, tự phủ nhận lại siết chặt thêm.
Dưới góc độ tâm lý học, đây chính là cơ chế phòng vệ của những đứa trẻ lớn lên trong môi trường thiếu an toàn cảm xúc. Cơn giận – vốn chỉ là một trong bốn cảm xúc cơ bản (vui, buồn, sợ, giận) – bị gắn nhãn “xấu xa”, bị cấm đoán hoặc trừng phạt. Hệ quả là đứa trẻ học cách tách mình khỏi cơn giận:
• Hoặc kìm nén đến mức gần như chối bỏ, biến mình thành “đứa trẻ ngoan”, nhưng đồng thời đánh mất khả năng bảo vệ ranh giới bản thân.
• Hoặc bùng nổ dữ dội, bởi khi năng lượng bị dồn nén quá lâu, chỉ cần một tia lửa nhỏ cũng đủ gây ra một vụ nổ lớn.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc kìm nén giận dữ mãn tính có thể dẫn đến lo âu, trầm cảm, hoặc những rối loạn tâm thể (psychosomatic disorders) như đau dạ dày, đau đầu, mất ngủ.
Trong khi đó, giận dữ bùng nổ lại dễ phá hủy mối quan hệ, làm tăng nguy cơ bạo lực và củng cố cảm giác tội lỗi, xấu hổ sau đó. Cả hai thái cực đều khiến giận dữ, thay vì là một phản ứng sinh học lành mạnh giúp ta nhận biết ranh giới bị xâm phạm, trở thành một bóng ma ám ảnh, luôn rình rập trong ký ức và hiện tại.
Thực chất, giận dữ không phải là vấn đề. Vấn đề nằm ở chỗ: ta không biết gọi tên nó, không biết lắng nghe thông điệp phía sau nó. Bởi giận dữ thường chỉ là lớp vỏ bên ngoài; ẩn sâu bên trong, gốc rễ có thể là sự tổn thương, nỗi sợ bị bỏ rơi, cảm giác bất công, hay khát khao được công nhận. Nếu không nhận diện được, ta sẽ mãi loay hoay chiến đấu với “nó”, thay vì hiểu rằng “nó” chỉ đang cố gắng lên tiếng bảo vệ ta.
Đối thoại với giận dữ
Những ngày này, mình tập ngồi lại cùng bạn ấy- “nó”. Khi giận dữ xuất hiện, mình sẽ tự hỏi:
• “Vì sao mày lại xuất hiện?”
• “Mày muốn nhắn nhủ điều gì?”
• “Mày đang cố bảo vệ điều gì trong tao vậy?”
Đây là một cách để thực hành mindfulness (sống quán hiện/sống chánh niệm tùy cách dịch). Thay vì bị cảm xúc điều khiển, mình chọn thừa nhận, gọi tên và quan sát. Bởi chỉ khi dám gọi tên “nó”, mình mới có cơ hội lắng nghe chính mình.
Rồi dần dần, mình nhận ra: giận dữ không chỉ là cơn bão dữ dằn, mà còn là một tấm gương. Trong tấm gương ấy, mình thấy những mảnh ký ức chưa kịp lành, những nỗi sợ giấu kín, và cả những giá trị sâu thẳm mà mình chưa nhận thức được, cũng chưa đủ can đảm bảo vệ.
Đó chính là khoảnh khắc của sự chuyển hóa. Khi ta thôi không xem giận dữ như kẻ thù, mà coi nó như một tín hiệu. Tín hiệu rằng: “Ở đây có điều quan trọng. Ở đây có một phần con người bạn đang cần được lắng nghe.” Chính lúc ấy, cơn giận không còn đẩy ta ra xa khỏi người khác, mà lại đưa ta đến gần hơn với bản thân.
Người bạn giận dữ ấy – nếu ta đủ dũng cảm đối diện – có thể trở thành một chiếc la bàn. Một chiếc la bàn chỉ đường cho những tâm hồn lạc lối như mình, như bạn, tìm được đường về nhà.
Bài viết hay