Đôi khi chỉ là một câu nói của người thân quan trọng nhất của mình, lời nói chưa được giải ý cũng làm một đứa trẻ buồn, suy tư và sang chấn tâm lý trong nhiều thập kỷ. Nó vừa là một sang chấn lại là động lực để mình cố gắng mỗi ngày.
Sự sang chấn hình thành từ nhỏ rồi dần lớn lên
“Giá mà con là con trai thì có phải tốt không…?” – Ông thở dài. Không biết đây đã là lần thứ bao nhiêu ông vô thức thốt lên câu nói ấy, mỗi khi hai ông cháu cùng nhau sửa chữa một thứ gì đó trong nhà. Ông ngoại mình rất giỏi. Trước khi nghỉ hưu, ông là một quản lý ngân hàng kỳ cựu, nghề tay trái lại là một thợ may lành nghề, một tay ông nuôi đàn con lớn khôn, ăn học nên người. Ngoài việc thông thuộc đủ thứ kiến thức đông – tây – kim – cổ, ông còn cực kỳ khéo léo trong việc sơn sửa, xây đo, làm mộc. Ông thường tự tay gia cố, chỉnh sửa, biến từng góc nhỏ trong nhà trở nên gọn gàng, sáng sủa và ấm áp.
Ông có một tủ sách lớn thiệt lớn, và cũng chính là một trong những đã người gieo vào mình tình yêu đọc sách từ những ngày rất bé. Mình nhớ nhất là những ngày nhỏ, được giữ thang cho ông, phụ ông sửa mái nhà. Mình thần tượng ông ngoại vô cùng, và cực kỳ yêu những khoảnh khắc ngày qua ngày thời tấm bé, khi được cùng ông làm tất cả những công việc tuyệt vời ấy, để mọi thứ xung quanh trở nên xinh đẹp hơn.
Thế nhưng… ông nói đúng – “Mình chỉ là một đứa con gái” – Con nhóc 10 tuổi ngày ấy đã luôn nhủ thầm trong lòng như vậy. Một đứa con gái vô cùng bình thường. Tay chân vụng về, chẳng khéo léo, nếu nói về mạnh mẽ thì thua xa con trai. Mình biết mình sẽ không bao giờ đáp ứng được kỳ vọng thầm lặng của ông, có một cậu cháu trai để thay ông tiếp nối những việc mà ông giỏi nhất.
Những câu nói vô tình, sự trói buộc của ngôn từ, và cả sự hèn nhát của mình khi không dám hỏi ông về ý nghĩa thật sự phía sau câu nói ấy… tất cả đã lặng lẽ trở thành một vết thương hở, âm ỉ, định hình cách mình trưởng thành suốt nhiều năm sau. Đó, chính là một sang chấn (trauma).
Sang chấn và những điều cần biết
Sang chấn (trauma) là phản ứng tâm lý – thần kinh xảy ra khi một người trải qua sự kiện hoặc chuỗi sự kiện vượt quá khả năng điều tiết cảm xúc của hệ thần kinh. Sang chấn không nhất thiết đến từ bạo lực, mà có thể đến từ những đứt gãy kết nối, những câu nói phủ định giá trị bản thân, gieo mặc cảm về giới tính, khả năng.
Não bộ của trẻ nhỏ tiếp nhận lời nói của người chăm sóc chính như sự thật tuyệt đối. Những câu nói ấy trở thành “niềm tin cốt lõi” (core belief), chi phối hành vi, lựa chọn và cảm xúc của đứa trẻ khi lớn lên.
Khi lời nói của người quan trọng gieo mầm mặc cảm, hệ thần kinh sẽ tự động kích hoạt phản ứng sinh tồn nhằm duy trì kết nối. Như mình đã chia sẻ trong bài viết gần nhất, theo Thuyết Đa Thần Kinh (Polyvagal Theory – Stephen Porges), trong bốn phản ứng sinh tồn nguyên thủy, đứa trẻ thường có xu hướng chọn Fight (chiến đấu, chứng minh bản thân) hoặc Fawn (chiều lòng, làm hài lòng người khác) như một nỗ lực thực tế để được yêu thương, để đảm bảo sự an toàn và tiếp tục trưởng thành… Mình đã lớn lên như thế.
Mình chật vật che giấu sự yếu đuối của bản thân và cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người. Mình mặc cảm khi nghĩ rằng ai đó sẽ nhận ra mình không tốt như họ nghĩ. Mình luôn tin rằng, bất cứ điều gì con trai làm được, mình cũng phải làm được, thậm chí giỏi hơn. Mình coi việc nhờ cậy, dựa dẫm vào ai đó là biểu hiện của yếu đuối và hèn nhát.
Tận sâu bên trong, mình tin rằng nếu không mạnh mẽ, không giỏi giang hơn “một đấng nam nhi”, thì mình sẽ chẳng có chút giá trị nào. Gia đình, nơi vốn gắn bó máu mủ, còn nhìn nhận như vậy, thì một tập thể ngoài xã hội sao có thể chấp nhận sự yếu kém của mình? Những người xa lạ, không có bất kỳ liên kết nào với sự tồn tại của mình, liệu họ có thể cảm thông? Cụ thể hơn, là với ông ngoại, người mà mình vừa ngưỡng mộ, vừa yêu thương hơn bất cứ ai liệu có bao giờ “chấp nhận” mình?
Vì thế, mình điên cuồng cố gắng. Mình vùi đầu vào học, rồi đến khi đi làm, đã có những khoảng thời gian mình làm việc tới 15 – 18 tiếng mỗi ngày. Khi mọi người tan làm và để lại những việc dang dở, mình tìm mọi cách để hoàn thành, thậm chí làm tốt nhất có thể.
Mình ám ảnh với sự hoàn hảo. Mặt tích cực, động lực “không thua kém ai” đã không ngừng đẩy mình tiến về phía trước. Nhưng ở mặt ngược lại, mình hà khắc với bản thân đến mức tàn nhẫn, không ngừng chỉ trích và phủ định chính mình.
Rồi cái gì đến cũng phải đến. Mình kiệt sức. Những đêm dài tan làm, chẳng buồn ăn uống, mình gục xuống giường và nước mắt cứ thế tuôn rơi. Mình không hiểu mình đang làm gì, đang cố gắng vì điều gì.
Cho đến một ngày, mình bỗng biết “thương” mình. Bắt đầu thấy xót xa cho chính mình một chút. Và rồi, qua thêm rất nhiều ngày, mình học cách “buông tha” cho bản thân. Mình bắt đầu mưu cầu một điều tưởng chừng đơn giản, nhưng hoá ra khó nhất – đó là hiểu chính mình.
Nhận thức về sang chấn để chữa lành
Đó là một đoạn thời gian rất lâu về sau, khi mình về thăm ông bà ngoại. Buổi sáng hôm ấy, hai ông cháu cùng nhau sơn lại tường nhà.
Đang trò chuyện vui vẻ, ông lại vô thức nói: “Giá mà con là con trai thì có phải tốt không…”. Lần đầu tiên trong đời, mình ngẩng đầu lên, nhìn thẳng vào ông và hỏi: “Ông ơi, tại sao lại thế ạ? Con là con gái thì có gì không tốt sao?”. Bằng tất cả sự dũng cảm, mình chờ đợi một phán quyết, câu trả lời mà trong lòng đã sẵn sàng đón nhận, dù là đau đớn.
Ông ngoại nhìn mình, ngạc nhiên, rồi trả lời như lẽ đương nhiên: “Con gái là để yêu thương, để được chiều chuộng. Ông không có cháu trai, nên mới để mày phải vất vả phụ ông thế này. Nếu là con trai thì có phải đỡ vất vả hơn không. Nhìn mày làm mấy việc này, ông xót lắm.”
Chẳng biết tự lúc nào, mắt mình đã nhòe đi, khuôn mặt ướt đẫm nước mắt. Trong khoảnh khắc ấy, một tia sáng len vào tim mình, bay thẳng về nơi có cô nhóc 10 tuổi đang ngồi ôm gối, mắt nhìn chằm chằm vạt nắng ngoài sân, nơi ông ngoại đang quét lá rụng, dáng lưng gầy gầy, chậm rãi, mà với em, ông là cả bầu trời.
Nhận ra mình đến, em ngước mắt nhìn, ánh nhìn chán chường rồi lại quay về phía ông ngoại. Vai em sụp xuống thêm chút nữa, hai tay ôm gối siết chặt hơn thường lệ. Em khẽ thì thầm: “Giá em là con trai thì tốt biết mấy.”
Mình run rẩy, vòng tay ôm cô nhóc từ phía sau, nói: “Ngốc ạ… Em được yêu vì em là chính mình. Em xứng đáng nhận về tất cả những điều tốt đẹp nhất trên đời này.” Dường như bị chạm tới tận cùng, cô nhóc bắt đầu nức nở. Em nhoài người, ôm chầm lấy mình, òa khóc.
Ngoài hiên, nắng vẫn rực rỡ như mọi ngày, nhưng dường như… đã có điều gì đó thay đổi. Từng chút, từng chút dịu dàng của cuộc đời… rồi sẽ chữa lành mỗi chúng ta.
