Dậy thì là giai đoạn cơ thể trẻ chuyển từ trẻ em sang người trưởng thành. Ở bé trai, quá trình này thường bắt đầu trong khoảng 9-14 tuổi. Dấu hiệu đầu tiên thường là tinh hoàn to dần, sau đó dương vật phát triển, xuất hiện lông mu, lông nách, mụn trứng cá, mùi cơ thể, tăng chiều cao nhanh và giọng nói trầm hơn.
Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. Có em dậy thì sớm, có em muộn hơn bạn bè. Tuy nhiên, một số biểu hiện có thể là dấu hiệu bất thường nội tiết, bệnh lý tinh hoàn, tuyến thượng thận hoặc hệ thần kinh trung ương. Nhận biết sớm giúp trẻ được thăm khám, điều trị kịp thời, hạn chế ảnh hưởng đến chiều cao, tâm lý và sức khỏe sinh sản sau này.
Dậy thì sớm
Dậy thì sớm ở bé trai là khi trẻ xuất hiện dấu hiệu dậy thì trước 9 tuổi. Các biểu hiện thường gặp gồm tinh hoàn và dương vật lớn nhanh, mọc lông mu, lông nách, vỡ giọng, nổi mụn, có mùi cơ thể rõ hoặc tăng chiều cao đột ngột.
Dậy thì sớm ở bé trai ít gặp hơn bé gái, nhưng khi xảy ra cần được chú ý vì khả năng liên quan bệnh lý cao hơn. Nguyên nhân có thể do hệ nội tiết ở não bộ hoạt động sớm, khiến tinh hoàn sản xuất hormone sinh dục nam. Một số trường hợp khác liên quan bệnh lý tinh hoàn, tuyến thượng thận, tổn thương não, u não, viêm nhiễm hoặc di chứng sau chấn thương, xạ trị vùng đầu.
Nhiều phụ huynh nghĩ trẻ cao nhanh, lớn sớm là điều tốt. Thực tế, khi hormone sinh dục tăng sớm, xương cũng trưởng thành nhanh và các đầu xương có thể đóng sớm. Trẻ ban đầu cao hơn bạn bè nhưng khi trưởng thành lại có nguy cơ thấp hơn chiều cao di truyền. Ngoài ra, trẻ dễ mặc cảm vì ngoại hình thay đổi trước tuổi, bị bạn bè trêu chọc hoặc có thay đổi tâm sinh lý chưa phù hợp.
Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu bé trai dưới 9 tuổi có tinh hoàn to, dương vật phát triển, mọc lông mu, vỡ giọng, tăng chiều cao nhanh, đặc biệt khi kèm đau đầu, nhìn mờ, nôn ói hoặc co giật.
Dậy thì muộn
Dậy thì muộn là khi bé trai đã 14 tuổi nhưng tinh hoàn chưa bắt đầu to lên, hoặc quá trình dậy thì khởi phát nhưng tiến triển rất chậm.
Nguyên nhân phổ biến nhất là chậm dậy thì thể tạng, tức trẻ phát triển muộn hơn bạn bè nhưng cuối cùng vẫn dậy thì bình thường. Những trẻ này thường có cha, mẹ hoặc người thân từng “lớn muộn”. Trẻ có thể thấp bé trong nhiều năm, sau đó tăng trưởng mạnh ở giai đoạn sau.
Tuy nhiên, dậy thì muộn cũng có thể liên quan thiếu dinh dưỡng, bệnh mạn tính, rối loạn hấp thu, bệnh thận, bệnh máu, suy tuyến yên, suy sinh dục, bất thường nhiễm sắc thể hoặc tổn thương tinh hoàn. Trẻ quá gầy, ăn uống kém, tập luyện quá mức, từng hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật vùng sinh dục cần được theo dõi kỹ.
Dậy thì muộn thường ảnh hưởng nhiều đến tâm lý. Bé trai có thể tự ti vì thấp hơn bạn bè, chưa vỡ giọng, chưa có cơ bắp, chưa mọc lông hoặc ngoại hình còn “trẻ con”. Một số em ngại thay đồ khi học thể dục, né tránh hoạt động tập thể, trở nên thu mình hoặc cáu gắt. Nếu trẻ đã qua 14 tuổi mà chưa có dấu hiệu dậy thì, cha mẹ nên đưa con đi khám chuyên khoa nội tiết nhi.
Bất thường tinh hoàn
Tinh hoàn là cơ quan quan trọng trong quá trình dậy thì nam. Dấu hiệu dậy thì đầu tiên thường là tinh hoàn tăng kích thước. Nếu tinh hoàn không to lên sau 14 tuổi, hai bên quá chênh lệch, đau, sưng, hoặc một bên bìu trống, trẻ cần được khám.
Tinh hoàn ẩn là tình trạng tinh hoàn không nằm trong bìu. Bệnh thường được phát hiện từ nhỏ, nhưng một số trường hợp có thể bị bỏ sót hoặc tinh hoàn di chuyển lên cao trong quá trình lớn lên. Nếu không xử trí đúng, tình trạng này có thể ảnh hưởng khả năng sinh tinh và làm tăng nguy cơ bệnh lý tinh hoàn về sau.
Giãn tĩnh mạch tinh cũng hay gặp ở tuổi dậy thì, thường ở bên trái. Trẻ có thể cảm thấy nặng tức bìu, đau âm ỉ khi đứng lâu hoặc vận động nhiều. Một số trường hợp không có triệu chứng, chỉ phát hiện khi khám sức khỏe. Bệnh có thể ảnh hưởng sự phát triển tinh hoàn và chất lượng tinh trùng, nên cần được bác sĩ nam khoa hoặc tiết niệu nhi đánh giá.
Vú to ở bé trai
Một biểu hiện khiến nhiều phụ huynh lo lắng là bé trai tuổi dậy thì bị to vùng ngực. Trẻ có thể thấy cục chắc dưới núm vú, hơi đau khi chạm vào. Đây thường là vú to sinh lý tuổi dậy thì, do thay đổi tạm thời giữa hormone nam và nữ trong cơ thể. Tình trạng này khá phổ biến và đa số tự giảm sau một đến hai năm.
Dù vậy, cần đi khám nếu ngực to nhanh, lệch một bên rõ, đau nhiều, tiết dịch núm vú, có khối cứng bất thường, hoặc trẻ dùng thuốc, thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc. Cha mẹ cũng nên tránh trêu chọc ngoại hình của con. Những câu nói tưởng vui như “con trai mà có ngực” có thể khiến trẻ xấu hổ, tự ti và né tránh giao tiếp.
Mọc lông mu sớm
Một số bé trai mọc lông mu, lông nách hoặc có mùi cơ thể trước tuổi dậy thì nhưng tinh hoàn chưa phát triển. Đây chưa chắc là dậy thì thật. Dậy thì thật ở bé trai thường bắt đầu bằng sự tăng kích thước tinh hoàn. Nếu chỉ có lông mu hoặc mùi cơ thể, nguyên nhân có thể đến từ tuyến thượng thận hoạt động sớm.
Phần lớn trường hợp có thể là biến thể lành tính, nhưng nếu trẻ còn nhỏ, lông mọc nhanh, tăng chiều cao nhanh, nổi mụn nhiều hoặc giọng trầm sớm, cha mẹ nên cho trẻ đi khám để đánh giá tuổi xương và hormone.
Cha mẹ cần làm gì?
Phụ huynh nên theo dõi chiều cao, cân nặng của trẻ định kỳ, quan sát sự thay đổi cơ thể nhưng vẫn tôn trọng riêng tư. Nên trò chuyện cởi mở để trẻ hiểu dậy thì là quá trình bình thường, không đáng xấu hổ. Với bé trai, nhiều em ngại chia sẻ các vấn đề về tinh hoàn, dương vật hoặc ngực, vì vậy thái độ nhẹ nhàng của cha mẹ rất quan trọng.
Cần đưa trẻ đi khám nếu dậy thì trước 9 tuổi, chưa dậy thì sau 14 tuổi, chiều cao tăng quá nhanh hoặc quá chậm, tinh hoàn đau, sưng, lệch nhiều, bìu trống, vú to bất thường hoặc trẻ có dấu hiệu lo âu, tự ti kéo dài.
Không tự ý cho trẻ dùng thuốc tăng chiều cao, hormone, thuốc nam, sản phẩm tăng cơ hay thực phẩm chức năng “kích dậy thì”. Những sản phẩm này có thể làm rối loạn nội tiết, ảnh hưởng gan thận và che lấp bệnh thật.
Dậy thì là cột mốc quan trọng trong quá trình trưởng thành của bé trai. Phần lớn thay đổi là bình thường, nhưng một số dấu hiệu cần được đánh giá y khoa. Phát hiện sớm, thăm khám đúng chuyên khoa và đồng hành tâm lý sẽ giúp trẻ bước qua giai đoạn này tự tin, khỏe mạnh và an toàn hơn.
