Nguyên nhân gây dậy thì sớm ở trẻ bao gồm các yếu tố như béo phì, di truyền, bệnh lý (u tuyến yên, buồng trứng, tuyến thượng thận), và các yếu tố môi trường như tiếp xúc với hóa chất độc hại (ví dụ: BPA trong nhựa) hoặc sử dụng thực phẩm có chứa hormone tăng trưởng. Nhiều trường hợp không tìm thấy nguyên nhân cụ thể, chỉ là sự trưởng thành sinh lý diễn ra sớm hơn bình thường.
Dậy thì sớm gây ra những bất cập chính về tâm lý, thể chất và nguy cơ xã hội. Trẻ dễ bị tự ti, mặc cảm do khác biệt với bạn bè, ảnh hưởng đến học tập và hòa nhập. Về thể chất, trẻ có thể bị thấp hơn bạn bè khi trưởng thành do xương đóng sớm, đồng thời tăng nguy cơ mắc một số bệnh tim mạch, huyết áp cao và ung thư vú sau này. Ngoài ra, trẻ dễ bị lạm dụng tình dục và mang thai ngoài ý muốn do ham muốn tình dục xuất hiện sớm nhưng tâm lý chưa trưởng thành.
Những nguyên nhân chính khiến trẻ dậy thì sớm
Béo phì: Trẻ thừa cân, béo phì có nguy cơ dậy thì sớm cao hơn do tế bào mỡ sản xuất nhiều estrogen hơn. Béo phì có thể làm tăng nguy cơ dậy thì sớm ở trẻ, đặc biệt là trẻ gái, do các tế bào mỡ dư thừa tạo ra nhiều hormone leptin, một yếu tố có thể kích thích quá trình dậy thì diễn ra sớm hơn. Ngược lại, ở trẻ trai, béo phì lại có xu hướng làm chậm quá trình dậy thì. Tế bào mỡ trong cơ thể sản xuất ra hormone leptin, loại hormone này đóng vai trò điều chỉnh sự thèm ăn và chức năng sinh sản. Trẻ béo phì có lượng mỡ nhiều hơn nên nồng độ leptin trong cơ thể cũng cao hơn, làm tăng tốc độ dậy thì.
Béo phì thường đi kèm với tình trạng kháng insulin. Sự thay đổi trong quá trình chuyển hóa insulin cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình dậy thì. Một số nghiên cứu cho thấy trẻ béo phì thường phát triển chiều cao nhanh hơn trong giai đoạn đầu, nhưng sau đó sẽ tăng chậm lại và có thể thấp hơn so với các bạn cùng lứa tuổi khi trưởng thành.
Dinh dưỡng: Ăn nhiều đồ ăn nhanh, đồ ngọt, chất béo, thực phẩm có chứa hormone tăng trưởng (ví dụ: nội tạng động vật, thịt gà, sữa bò) có thể thúc đẩy dậy thì sớm.
Bệnh lý: Một số khối u trên buồng trứng, tinh hoàn, tuyến yên, tuyến thượng thận, hoặc các vấn đề về hệ thần kinh trung ương có thể là nguyên nhân.
Giới tính: Trẻ gái có tỷ lệ dậy thì sớm cao hơn trẻ trai. Ở bé gái, hormone estrogen đóng vai trò chủ yếu trong sự phát triển dậy thì. Ở bé trai, testosterone và hormone GH (hormone tăng trưởng) có vai trò tương đương, nhưng quá trình sản xuất hormone này diễn ra muộn hơn. Buồng trứng của bé gái có khả năng sản xuất estrogen sớm hơn nhiều so với tinh hoàn của bé trai. Dậy thì sớm có xu hướng xảy ra ở bé gái nhiều hơn ở bé trai do sự phát triển sớm của hệ trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến sinh dục (dây thần kinh trung ương).
Chất kích thích: Sử dụng quá nhiều các sản phẩm bổ sung như thuốc tăng chiều cao, thuốc kích thích ăn nhanh cũng có thể làm mất cân bằng nội tiết.
Bất cập khi trẻ dậy thì sớm bố mẹ nên theo dõi kỹ
Tự ti, mặc cảm: Trẻ cảm thấy cơ thể mình khác biệt, “lạ lùng” so với bạn bè cùng trang lứa, dẫn đến ngại ngùng, xấu hổ. Bên cạnh đó, sự thay đổi tâm sinh lý đột ngột cũng làm trẻ nhạy cảm, dễ cáu gắt và lo lắng hơn, có thể dẫn đến các vấn đề tâm lý nghiêm trọng hơn nếu không được hỗ trợ kịp thời.
Rối loạn tâm lý: Trẻ nhạy cảm hơn, dễ bị lo lắng, căng thẳng, cáu gắt và khó giao tiếp. Trẻ có thể cảm thấy lo sợ về các thay đổi cơ thể, như kinh nguyệt, vệ sinh cá nhân, hoặc những thay đổi về cảm xúc.
Chiều cao hạn chế: Mặc dù ban đầu có thể cao nhanh, nhưng dậy thì sớm khiến các khớp xương đóng sớm hơn, dẫn đến chiều cao trưởng thành bị thấp hơn so với tiềm năng. Ban đầu, trẻ có thể phát triển chiều cao nhanh hơn bạn bè cùng lứa, nhưng quá trình này kết thúc sớm hơn, dẫn đến chiều cao cuối cùng thấp hơn so với tiềm năng di truyền và chiều cao của những trẻ dậy thì đúng độ tuổi.
Nguy cơ bệnh tật: Dậy thì sớm ở trẻ gái có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, cao huyết áp và ung thư vú trong tương lai.
Quan hệ tình dục sớm: Trẻ có ham muốn và có thể dẫn đến dễ quan hệ tình dục khi chưa đủ chín chắn, gây ra nguy cơ mang thai sớm hoặc mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục.
Dễ bị lạm dụng: Cơ thể phát triển sớm hơn nhưng tâm lý còn non nớt khiến trẻ dễ trở thành mục tiêu bị lạm dụng tình dục của những kẻ xấu.
Ảnh hưởng xã hội: Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc hòa nhập, giao tiếp với bạn bè cùng trang lứa và có xu hướng chơi với nhóm lớn hơn, có thể dẫn đến những thói quen không lành mạnh như hút thuốc, uống rượu.
Vì thế khi phát hiện con dậy thì sớm, bố mẹ nên bày vẽ cho con những điều ở tuổi dậy thì, quan sát, chia sẻ cùng con. Đặc biệt là những bé gái, bố mẹ cần dạy con kỹ về các vấn đề ở tuổi dậy thì như kinh nguyệt, thay đổi cơ thể, chuyện tình dục,…
