Dạy một đứa trẻ chưa bao giờ chỉ là chuyện truyền đạt kiến thức. Quan trọng hơn, đó là cách người lớn ứng xử trước sự “chưa làm được” của trẻ. Một lời động viên có thể mở ra cả cánh cửa tự tin. Ngược lại, một cái cau mày cũng đủ để gieo vào lòng con trẻ cảm giác mình “kém cỏi”. Ký ức tuổi thơ của mình với ông ngoại chính là một minh chứng rất rõ cho điều đó.
Những giờ học tuổi thơ và cảm giác “kém cỏi” được thành hình
Hồi nhỏ, thần tượng số một của mình là ông ngoại. Ông là kiểu người mà cả xóm gọi là “bách khoa toàn thư”, vì gần như chẳng có gì là ông không làm được. Từ lắp đèn, may áo, sửa xe, đến giảng giải lịch sử Việt Nam rồi Trung Hoa cổ đại, ông đều thành thạo. Mình cực thích ngồi xem phim chưởng cùng ông, nghe ông bình loạn về Bao Chửng, Thần điêu Đại hiệp rồi võ lâm giang hồ… Ông ngoại là người đầu tiên trong đời dạy mình về trắng – đen phải – trái, cũng như vùng “xám” của đạo đức, qua từng bộ phim truyền hình.
Ông của mình cực kỳ ngầu. Thậm chí đến bây giờ, dù đã gần 85 tuổi, ông vẫn mày mò tự học photoshop và phục chế ảnh cũ cho các cụ trong họ, cho gia đình và con cháu trong nhà. Với mình, ông vừa là người hùng, vừa là thần tượng… và cũng là người mình “rén” nhất.
Mình rén, những buổi học bài cùng ông. Hồi đó, ba mẹ đi làm xa, phần lớn tuổi thơ của mình là sống với ông bà ngoại. Ông thương mình nhất nhà, gần như tuần nào cũng dành ít nhất hai buổi để ngồi dạy mình học bài. Thế nhưng, thành thật mà nói, hồi ấy mình sợ học gần chết!
Mình là đứa siêu khó tập trung. Có lẽ nếu ngày đó được đưa đi khám, mình đã được chẩn đoán nằm đâu đó trong phổ của ADHD nhẹ. Cứ mỗi lần ông giảng toán, đầu óc mình lại lạc trôi đi đâu mất, dù ông giảng rất kỹ càng. Mình không hiểu được, lại không không dám nói ra, lo rằng ông ngoại sẽ thất vọng về mình lắm. Thế là mình cứ ậm ừ mãi, mỗi lần như vậy, ông lại nổi cáu.
“Học thế này thì học làm gì?”, “Sao mà chậm hiểu thế không biết…” – ông gắt, cực kỳ bất lực.
Tất nhiên, sau mỗi buổi học, mọi chuyện lại trở về như cũ. Ông vẫn là ông ngoại hiền lành, dịu dàng. Ông kiên nhẫn lắm. Dù trong lúc dạy hay nổi cáu, nhưng sâu bên trong, ông luôn tin rằng mỗi đứa trẻ đều có những tiềm năng riêng. Bạn nhỏ nào cũng cần thời gian để tiến bộ.
Còn mình – lại không nghĩ như vậy. Mỗi lần bị mắng, mình lại thấy mình ngu ngốc. Mình bắt đầu ghét học. Mình nghĩ: “Có cố cũng chẳng giỏi lên được… Vậy thì cố làm gì?”. Cái tư duy “tự ngược” ấy bắt đầu từ rất sớm.. Và mình dám chắc, mình không phải đứa trẻ duy nhất từng mang suy nghĩ như vậy.
Cửa sổ Kỷ luật – từ lớp học đến đời sống
Trong cuốn Lost at School (Lạc lối tại trường học), tiến sĩ Ross W. Greene từng viết: “Trẻ em sẽ làm tốt nếu các em có thể.” Vấn đề là, nhiều khi các em không thể, vì còn thiếu kỹ năng, thiếu nền tảng cảm xúc, hoặc đơn giản là chưa được hướng dẫn theo cách phù hợp. Điều đó đặt ra một câu hỏi quan trọng cho người lớn: Khi trẻ hành xử “chưa đúng” – phản ứng như thế nào mới thực sự giúp các em phát triển?
Lớn lên rồi, mình mới hiểu, cảm giác sợ hãi, tủi thân mỗi lần học bài với ông ngoại năm xưa, thật ra là một phản ứng từ tâm lý bị tổn thương – hệ quả của cách người lớn lựa chọn để phản hồi với sự bất lực của một đứa trẻ. Người lớn không cố ý làm tổn thương những đứa trẻ mà họ yêu thương. Nhưng họ thường không biết rằng: chỉ một cái cau mày, một lời chê bai… cũng có thể để lại một vết hằn rất lâu dài trong tâm hồn còn đang hình thành của đứa trẻ ấy.
Tài liệu giáo dục Building Great Mental Health Professional – Teacher Teams, chương 5: Restorative Education – Giáo dục Phục hồi, có nhắc tới mô hình Social Discipline Window (Cửa sổ Kỷ luật Xã hội (McCold & Wachtel, 2003). Mô hình này mô tả 4 kiểu phản ứng của người có quyền lực (cha mẹ, giáo viên, cấp trên, người lớn nói chung) với hành vi sai lệch:
1. TO – Đối đầu (Trừng phạt): Thử thách cao – Hỗ trợ thấp
Đây là khi người lớn đặt ra kỳ vọng rất cao, nhưng lại thiếu đi sự cảm thông, đồng hành. Trẻ bị ép buộc phải thay đổi bằng áp lực, bằng sự kiểm soát, không được lắng nghe hay thấu hiểu.
Bạn có thể nhận thấy qua những câu nói quen thuộc của các bậc phụ huynh như:
– “Con học thế này thì sau này làm được gì?”,
– “Im lặng, làm bài cho xong đi!”
Trong trường hợp này, đứa trẻ không chỉ cảm thấy xấu hổ, mà còn mất kết nối, không dám hỏi, không dám sai. Lâu dần, trẻ không học được cách chịu trách nhiệm, mà chỉ học cách “tránh né rủi ro”. Cũng như mình đã từng, né tránh cả việc học, cảm xúc, và cả chính bản thân mình.
2. FOR – Làm thay (Nuông chiều): Hỗ trợ cao – Thử thách thấp
Đây là khi người lớn thể hiện tình yêu thương và sự cảm thông rất lớn, nhưng lại không đặt ra ranh giới hay kỳ vọng đủ rõ ràng. Thay vì để trẻ tự chịu trách nhiệm và học hỏi từ sai lầm, người lớn lại chọn cách làm thay, bao bọc quá mức.
Ví dụ:
– “Thôi không sao đâu, để mẹ làm hộ cho.”
– “Thầy biết em đang khó khăn, lần này bỏ qua nhé.”
Cách phản hồi này khiến trẻ không có cơ hội học từ lỗi sai, dần thiếu khả năng tự lập, không hình thành được kỹ năng chịu trách nhiệm trong cuộc sống. Mà điều gì bị tước đi từ nhỏ – lớn lên sẽ rất chật vật để nhận thức, và giành lại được.
Mommy’s boy, Papa’s boy phải chăng cũng từ đây mà thành?
3. NOT – Không làm gì (Phớt lờ): Thử thách thấp – Hỗ trợ thấp
Ở góc này, người lớn gần như “buông tay”. Không yêu cầu, không kỳ vọng, cũng không đồng hành hay hỗ trợ. Họ né tránh xung đột, tránh cảm xúc khó xử, và hy vọng mọi chuyện “tự tốt lên”.
– “Kệ nó đi, nó lớn rồi tự biết.”
Trường hợp này, trẻ dễ rơi vào cảm giác bị bỏ rơi, không quan trọng, không được định hướng. Cảm giác “vô hình” này có thể để lại tổn thương lâu dài về mặt tâm lý và giá trị bản thân.
4. WITH – Làm cùng (Đồng hành): Thử thách cao – Hỗ trợ cao
Đây là góc duy nhất trong Cửa sổ Kỷ luật Xã hội mang lại thay đổi bền vững và chữa lành sâu sắc. Người lớn không bỏ qua lỗi sai mà đặt ra kỳ vọng rõ ràng. Đồng thời, họ cũng tạo ra một không gian đủ an toàn, đủ kiên nhẫn để trẻ được thử, được sai, và được sửa. Ví dụ, cha mẹ có thể nói “Chỗ này con thấy khó ở đâu nhỉ? Mình cùng tìm cách hiểu lại nhé.”
Đây là tinh thần cốt lõi của Restorative Practice – Thực hành Phục hồi: “Con người thay đổi bền vững nhất khi họ được làm cùng với, không phải bị làm cho, hay bị làm thay.”
Hồi nhỏ, mình học rất chậm. Mình hấp thu kiến thức tốt nhất qua hình ảnh, chuyển động, cảm giác nhưng lại luôn bị “ép” học theo kiểu ngồi im nghe giảng truyền thống. Nếu ngày ấy, thay vì nổi cáu, ông ngoại hỏi mình: “Cháu thấy khó chỗ nào? Ông thử giảng lại theo cách khác nhé?”. Có lẽ, mình đã không sợ học. Cũng chẳng thấy mình kém cỏi đến vậy.
Bởi vì khi có người lớn đồng hành, họ giúp trẻ không cảm thấy rằng: vấn đề nằm ở bản thân mình. Mình tin rằng, giáo dục không bắt đầu bằng bài học, mà bắt đầu bằng cách ta phản ứng với lỗi sai. Đến tận khi đã đi làm, từng “bất đắc dĩ” đứng lớp hướng dẫn intern, từng cố “sửa sai” một bạn trẻ đang loay hoay giống mình ngày xưa, mình mới chợt nhận ra: Mình đang ở trong một vòng lặp mà ngày xưa chính mình đã từng trải qua với ông ngoại.
Lần này, mình chọn khác. Mình chọn dịu dàng hơn. Chọn đồng hành thay vì áp đặt. Chọn tin rằng: một người chưa làm được, không có nghĩa là họ không thể. Bạn đã từng phản ứng với ai theo kiểu “To” chưa?. Lần tới, thử “With” xem sao?
