Gần đây, tại Khoa Thận Niệu, Bệnh viện Nhi Đồng 2 đã tiếp nhận và điều trị một trường hợp bé trai, 12 tuổi, nhập viện trong tình trạng đau bụng quặn cơn hông trái kèm ói, tiểu đục và sốt nhẹ. Sau khi được thăm khám, thực hiện các xét nghiệm cần thiết, phát hiện bé có sỏi kẹt 1/3 dưới niệu quản trái gây tắc nghẽn hệ niệu dẫn đến nhiễm trùng tiểu kèm ứ nước thận bên trái. Bé được ổn định tình trạng nhiễm trùng và lên lịch phẫu thuật lấy sỏi. Ê-kíp phẫu thuật bao gồm BS.CKII Phan Tấn Đức – Trưởng khoa Thận Niệu và ThS.BS Nguyễn Bình An đã thực hiện lấy sỏi bằng phương pháp nội soi với vết mổ xấm lấn tối thiểu, ít gây đau và thời gian hồi phục nhanh.
Trong vòng 3 năm trở lại đây, trung bình mỗi năm Khoa Thận – Niệu Nhi đã tiếp nhận và điều trị cho khoảng 30 trường hợp trẻ có sỏi đường tiết niệu, trong đó có gần 20 trường hợp cần can thiệp phẫu thuật. Mặc dù tỷ lệ bệnh không thường gặp nhưng đáng lo ngại là không ít bé được đưa đến muộn khi đã có biến chứng ứ nước thận, nhiễm khuẩn tiết niệu nặng, thậm chí suy giảm chức năng thận.
Ở trẻ em, sỏi đường tiết niệu có thể hình thành tại thận, niệu quản, bàng quang hoặc niệu đạo. Nhiều phụ huynh chủ quan cho rằng trẻ chỉ “đau bụng thoáng qua” hoặc “viêm đường tiểu đơn giản”, tự mua thuốc uống mà không đưa trẻ đi khám sớm. Việc trì hoãn thăm khám khiến sỏi ngày càng lớn, gây bít tắc dòng nước tiểu, làm tổn thương thận, dễ dẫn đến những hậu quả lâu dài cho sức khỏe của trẻ.
Tùy vị trí và kích thước, sỏi có thể gây các triệu chứng như: đau hông lưng hoặc vùng bụng dưới, đau quặn từng cơn, tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu đục hoặc tiểu ra máu; một số trẻ chỉ biểu hiện mơ hồ như hay quấy khóc, biếng ăn, sốt không rõ nguyên nhân. Khi khám và làm các xét nghiệm, siêu âm – chụp hình, bác sĩ có thể phát hiện sỏi và chỉ định phương pháp điều trị phù hợp như: uống thuốc hỗ trợ tống sỏi, tán sỏi qua da, nội soi niệu quản – bàng quang, hoặc phẫu thuật trong những trường hợp phức tạp.
Dưới góc độ chuyên môn, PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch – Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng 2 cho biết: Sỏi đường tiết niệu ở trẻ em có xu hướng gia tăng do chế độ ăn mặn, ít uống nước, lạm dụng thức ăn nhanh, nước ngọt có gas và tình trạng nhiễm khuẩn tiết niệu tái đi tái lại. Nếu sỏi không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể gây ứ nước thận kéo dài, nhiễm khuẩn thận – bể thận, tăng huyết áp, suy thận mạn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển thể chất và chất lượng sống của trẻ sau này. Việc phát hiện sớm giúp điều trị ít xâm lấn hơn, hạn chế phải phẫu thuật, giảm đau đớn cho trẻ, đồng thời giảm nguy cơ tổn thương thận vĩnh viễn.
PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch cũng lưu ý, một số sai lầm thường gặp của phụ huynh là: Tự chẩn đoán trẻ “đau bụng do rối loạn tiêu hóa” hoặc “viêm đường tiểu nhẹ”, tự ý dùng thuốc giảm đau, kháng viêm, kháng sinh mà không có chỉ định. Không cho trẻ đi siêu âm, xét nghiệm nước tiểu khi có triệu chứng kéo dài; bỏ qua những lần trẻ kêu đau hông lưng từng đợt, chỉ đưa đi khám khi trẻ đau quá nhiều hoặc tiểu ra máu rõ rệt. Ít quan tâm đến việc cho trẻ uống đủ nước, ít nhắc trẻ đi tiểu đều, khiến nước tiểu cô đặc, tăng nguy cơ hình thành sỏi.
Từ thực tế lâm sàng, Bệnh viện Nhi Đồng 2 khuyến cáo phụ huynh cần ghi nhớ:
Cảnh giác với các dấu hiệu bất thường đường tiểu
Đau bụng, đau vùng hông lưng, đau quặn từng cơn, trẻ lớn có thể chỉ rõ vị trí đau, trẻ nhỏ thường quấy khóc, ôm bụng, khó chịu.
Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu khó, tiểu đục, tiểu ra máu hoặc nước tiểu có mùi hôi.
Trẻ sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, chán ăn, sút cân không rõ nguyên nhân kèm triệu chứng đường tiểu cần được nghĩ đến khả năng có sỏi hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu.
Không tự ý dùng thuốc cho trẻ tại nhà
Tránh tự mua thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc “lợi tiểu, tan sỏi” truyền miệng mà không có thăm khám và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa Nhi hoặc Thận – Niệu Nhi.
Việc dùng thuốc không đúng có thể che lấp triệu chứng, làm chậm trễ chẩn đoán; một số thuốc còn có nguy cơ gây hại thêm cho thận của trẻ.
Đưa trẻ đi khám sớm tại cơ sở có chuyên khoa Thận – Niệu Nhi
Khi trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ, nên đưa đến bệnh viện có đầy đủ phương tiện siêu âm, xét nghiệm, nội soi để được chẩn đoán chính xác và xử trí kịp thời.
Thăm khám sớm giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị ít xâm lấn, giảm biến chứng, rút ngắn thời gian nằm viện và giúp trẻ nhanh chóng trở lại sinh hoạt – học tập bình thường.
Phòng ngừa sỏi đường tiết niệu cho trẻ
Khuyến khích trẻ uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường rau xanh, trái cây tươi, hạn chế thức ăn quá mặn, quá nhiều đạm, đồ ăn nhanh, nước ngọt có gas.
Tập cho trẻ thói quen đi tiểu đều, không nhịn tiểu; chú ý quan sát màu sắc nước tiểu, tần suất đi tiểu của trẻ.
Đưa trẻ đi khám, siêu âm định kỳ nếu có tiền sử sỏi đường tiết niệu, nhiễm khuẩn tiết niệu nhiều lần hoặc trong gia đình có người bị sỏi thận, sỏi niệu.
Phòng ngừa sỏi thận theo từng nhóm sỏi:
Đối với sỏi calci oxalate: nên hạn chế các thực phẩm lên men và thực phẩm hun khói, do các loại thực phẩm này có thể làm thay đổi môi trường chuyển hóa, góp phần thúc đẩy quá trình tạo sỏi.
Đối với sỏi struvite (loại sỏi thường liên quan đến nhiễm trùng đường tiết niệu): Cần phát hiện sớm và điều trị kịp thời, triệt để các đợt nhiễm trùng đường tiết niệu để tránh tái phát. Đồng thời, nên hạn chế các thực phẩm làm tăng sản xuất amoniac và các khoáng chất tham gia vào quá trình tạo sỏi, bao gồm thịt đỏ, hải sản, thực phẩm giàu phosphat, thực phẩm chế biến sẵn, chế độ ăn quá nhiều muối và đường. Việc duy trì lượng nước uống đầy đủ kết hợp với một chế độ ăn cân đối, hợp lý là cần thiết. Phác đồ điều trị và phòng ngừa cụ thể nên được cá thể hóa và xây dựng dựa trên đánh giá lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa.
