Hiện nay không khó để bắt gặp trẻ em nghe, xem đi xem lại các livestream, video của những streamer, influencer v.v.. có ngôn ngữ thô tục, nội dung bạo lực hay hành vi gây hấn. Việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với những nội dung này có thể khiến trẻ rơi vào tình trạng “trơ lì cảm xúc” (desensitization). Đây là sự suy giảm dần các phản ứng sinh lý và cảm xúc trước một kích thích khi tiếp xúc lặp đi lặp lại với nó. Trơ lì cảm xúc thực sự đáng lo ngại khi diễn ra sớm, lặp lại và thiếu sự đồng hành, giải thích từ người lớn.
Biểu hiện ở trẻ
• Về sinh lý: suy giảm các phản ứng tự nhiên của cơ thể (ví dụ: nhịp tim) khi quan sát nội dung gây sốc (Carnagey, Anderson & Bushman, 2007).
• Về cảm xúc: các phản ứng sợ hãi, khó chịu ban đầu trước nội dung không phù hợp mờ dần và biến mất sau nhiều lần tiếp xúc (Cantor, 1998).
• Về hành vi và nhận thức xã hội: giảm sự đồng cảm và mức độ sẵn lòng giúp đỡ người khác (Bushman & Anderson, 2009; Fanti và cộng sự, 2009). Trẻ có xu hướng bình thường hóa lời lẽ gây hấn, bắt chước ngôn ngữ độc hại mà không ý thức được mức độ nghiêm trọng.
Ảnh hưởng lâu dài
• Suy giảm khả năng đồng cảm: trẻ tiếp xúc nhiều với nội dung bạo lực có xu hướng suy giảm khả năng điều hòa cảm xúc và giảm mức độ đồng cảm (Funk và cộng sự, 2003, 2004), ảnh hưởng trực tiếp đến nền tảng xây dựng quan hệ xã hội sau này.
• Hình thành các niềm tin lệch lạc: thông qua cơ chế học qua quan sát (theo thuyết học tập xã hội của Bandura), trẻ dần coi việc gây hấn bằng lời nói là phương thức giao tiếp được chấp nhận.
• Tăng ngưỡng kích thích: tương tự cơ chế dung nạp, bộ não trẻ sẽ đòi hỏi những nội dung có mức độ kịch tính và mạnh hơn theo thời gian để đạt được cùng một phản ứng cảm xúc.
Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào liều lượng tiếp xúc, độ tuổi của trẻ và sự hiện diện của người lớn trong vai trò giúp trẻ định hướng ranh giới phù hợp/không phù hợp.
Phụ huynh nên làm gì?
• Chủ động trò chuyện, phân tích tính chân thực và sự phù hợp của nội dung con vừa xem. Đây là hình thức hiệu quả nhất, giúp trẻ xây dựng năng lực nội tại để tự đề kháng với nội dung xấu ngay cả khi không có cha mẹ ở bên (Nathanson, 1999; Valkenburg và cộng sự, 1999).
• Đặt giới hạn thời gian/nội dung kèm giải thích lý do rõ ràng, thay vì cấm đoán cứng nhắc.
• Làm gương bằng cách thể hiện rõ thái độ không đồng tình trước các hành vi phản cảm trên truyền thông.
• Bồi đắp sự đồng cảm trong đời thực qua các hoạt động chăm sóc người khác, thú cưng hoặc đối thoại cảm xúc.
Nếu dấu hiệu trơ lì (vô cảm, thường xuyên gây hấn v.v..) đã rõ rệt và kéo dài, nên tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em để được can thiệp chuyên sâu.
Chia sẻ từ BSCKII Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Tâm lý lâm sàng – Phục hồi chức năng – Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2
